Programma

Anne-Maartje Lemereis (1989) Lumen II
Gezongen door het Haags Toonkunstkoor

Steve Reich (1936) Music for Pieces of Wood
Uitgevoerd door slagwerkers van HIIIT

Steve Reich (1936) The Desert Music 
I - fast 
II - moderate 
III A - slow 
III B - moderate 
III C - slow 
IV - moderate 
V - fast

Met dank aan Stichting Reinbert de Leeuw

Programmatoelichting 

Steve Reich – The Desert Music

Negentig is hij geworden deze 3 oktober: minimalmusic-pionier Steve Reich. Ter gelegenheid van zijn verjaardag klinkt een van zijn belangrijkste werken, dat maar zelden live te horen is: de cantate The Desert Music. Het Nederlands Kamerkoor, Klang, HIIIT, New European Ensemble en Het Muziek slaan de handen ineen voor een eerbetoon aan de meester van de puls. Daarmee viert dit concert tegelijk een krachtenbundeling van vijf bijzondere ensembles die het Nederlandse muzieklandschap rijk is. 

Klanken die als fata morgana’s opdoemen en weer vervagen. Harmonieën die als wolken voor de zon het licht laten verglijden. Ritmes die ontsporen en elkaar weer terugvinden. En dat alles voortgestuwd door een onverbiddelijke puls. Dat is Steve Reich (1936) ten voeten uit. 

Vanaf de jaren zestig ontwikkelde Reich samen met componisten als Terry Riley, John Adams en Philip Glass een muziektaal waarin een regelmatige puls en tonaliteit, een toonwereld met een herkenbare thuisbasis, centraal stonden. Hun muziek zette, in Reichs woorden, ‘de sluizen open’ voor een herwaardering van deze twee principes, die hij als de elementaire bouwstenen van muziek beschouwde. In een tijd waarin de muzikale avant-garde zich van deze vertrouwde principes had afgekeerd, kregen ze in minimal music opnieuw een plek. Dat vervult Reich nog altijd van trots, zo vertelde hij eerder dit jaar aan BBC Music Magazine: ‘We’re going to have a tonal centre and tap our feet, and that’s the way it is.’ 

Ritmische gelaagdheid

Het was Reichs Music for 18 Musicians dat hem in de jaren zeventig vanuit de Amerikaanse underground deed opduiken. Met meer dan 100.000 verkochte albums bracht het werk hem scherp in beeld bij het internationale publiek. Hiermee schreef hij voor het eerst een werk waarin akoestische instrumenten uit het symfonieorkest een hoofdrol spelen. In Reichs daaropvolgende ‘orkestrale’ decennium componeerde hij een handvol werken voor nog grotere bezettingen met koor en orkest. Uit die tijd stamt ook The Desert Music (1983), dat qua aantallen musici de kroon spant: voor de oorspronkelijke versie wordt een volledig symfonieorkest en 27 zangers in stelling gebracht. 

Na de jaren tachtig waagde Reich zich maar sporadisch opnieuw aan orkestmuziek. Het overgrote deel van zijn muziek schreef, en schrijft, hij voor kleinere ensembles. De reden ligt in de aard van zijn muziek. De ritmische gelaagdheid is zo verfijnd dat Reich de voorkeur geeft aan één speler per partij: alleen zo blijven de verschillende patronen en hun onderlinge verschuivingen helder hoorbaar. Om de gewenste balans tussen de verschillende instrumenten te bereiken, laat hij instrumenten liever met microfoons versterken dan dat hij meerdere musici dezelfde partij laat spelen. Van The Desert Music maakte hij daarom later een compactere versie, die klinkt tijdens dit concert. 

Dreiging van de atoomcrisis

Wie Reichs Music for 18 Musicians wel eens heeft gehoord, herkent in The Desert Music dezelfde pulserende klankwereld. Maar waar de iriserende en weidse harmonieën van Music for 18 Musicians die muziek een bijna gewichtloze helderheid geven, sluimert in The Desert Music een veel onbestemder energie. Die donkere onderstroom heeft alles te maken met de thematiek van het werk, waarin de dreiging van een nucleaire catastrofe doorklinkt. Reich componeerde The Desert Music begin jaren tachtig in opdracht van de West-Deutsche Rundfunk. De dreiging van de atoomcrisis hing als een onheilssluier over de mensheid. Ook bij Reich drong die dreiging zich tijdens het componeren voortdurend op. In het najaar van 1983, toen hij veel aan The Desert Music werkte, bereikten de nucleaire spanningen een hoogtepunt en zag hij de kranten vol staan met apocalyptische koppen. 

Diezelfde spanning zag Reich weerspiegeld in een gedicht van de Amerikaanse arts en dichter William Carlos Williams (1883 1963). Zijn werk was Reich als tiener per toeval eens tegengekomen en had hij direct in zijn hart gesloten. Voor de zangteksten van The Desert Music gebruikt Reich onder meer flarden uit Williams’ gedicht The Orchestra uit 1954. Wat hem daarin trof, was Williams’ bewustzijn over het onheil dat in de jaren na de atoombommen op Hiroshima en Nagasaki over de wereld trok. Williams gebruikt het orkest als metafoor voor de mensheid: zoals een orkest allerlei verschillende klanken tot een samenhangend geheel moet smeden, zo moet ook de mensheid haar uiteenlopende en soms destructieve krachten in bedwang zien te houden. Maar let op: één verkeerde noot en het geheel wordt ontwricht. Die sfeer klinkt ook door in Reichs muziek. De dubbelzinnige samenklanken van The Desert Music laveren voortdurend tussen helder en wrang; nooit eerder had Reich zijn muziek zo schurend laten klinken. 

Symbool voor de liefde

Ook de titel van het stuk is dubbelzinnig. The Desert Music verwijst naar een ander gedicht van Williams. Reich gebruikte er geen enkele versregel uit, maar nam de titel The Desert Music over vanwege de beelden en betekenissen die de gedachte aan de woestijn bij hem opriep. Zo herinnerde hij zich de reizen die hij als kind door de Mojavewoestijn in Californië maakte. Het deed hem ook denken aan aan de Sinaïwoestijn, waar Mozes, Jezus en Mohammed zich volgens de religieuze overlevering terugtrokken om spirituele verlichting te zoeken. Ook dacht hij aan de de woestijn van New Mexico, waar in juli 1945 de eerste atoombom werd getest. Verweven met die associaties is de woestijn in The Desert Music een landschap waarin zowel destructie en verlatenheid als hoop en openbaring schuilen. 

Diezelfde ambiguïteit zit in het beeld van het licht, ontleend aan Williams’ liefdesgedicht Asphodel, That Greeny Flower, waaruit Reich enkele regels overnam. ‘Inseparable from the fire / its light takes precedence over it,’ zingt het koor in het vijfde deel van The Desert Music. Het vuur verwijst naar de bom en naar de vernietigende krachten in de wereld. Maar uit datzelfde vuur komt het licht voort, symbool voor de liefde. Even lijkt het stuk hier een definitief rustpunt te bereiken. Maar de muziek weigert die zekerheid vast te houden: de heldere harmonie vervaagt weer in pulserende klanken en de troebele harmonieën van het begin keren terug. Voor dit dubbelzinnige einde koos Reich bewust. The Desert Music afsluiten met een duidelijke ontknoping vond hij niet passen bij de wereldproblemen waarvan niemand de afloop kent. Een jubelende ‘hallelujah-finale’ zou ongepast zijn, maar evenmin een somber einde: dat zou te fatalistisch zijn. Het enige mogelijke slot, vond Reich, was daarom één die ruimte laat voor ambiguïteit. Tussen dreiging en hoop, tussen duisternis en licht. 

Tekst: Loni Verweij

Anne-Maartje Lemereis - Lumen II

Reich baseerde zijn The Desert Music op gedichten van William Carlos Williams. In één van die
gedichten staat het volgende: ‘it is a principle of music / to repeat the theme. Repeat / and repeat
again’. Ik snap heel goed dat die woorden bij een minimalist als Reich direct resoneren en de
principes van de minimalisten hebben mij dan weer altijd al gefascineerd. In Lumen hoor je
duidelijk een constant terugkerend thema met een trage ontwikkeling en een zacht bewegende
harmonie.

Lumen II schreef ik tijdens een lockdown in 2020. Ik zat aan tafel en zag de hele dag de
schaduwen van de bladeren van de boom voor mijn raam geprojecteerd op de muur van mijn
huiskamer. Het werd zo’n constante aanwezige dat het onvermijdelijk een rol ging spelen in het
schrijven. Een aangename repetitieve vertrouwdheid in een tijd die feitelijk heel onzeker was.
En dat thema? Misschien herken je het wel!

Tekst: Anne-Maartje Lemereis

Uitvoerenden

Joost Geevers dirigent

Ensemble Klang
Rosanne van Bers fluit 
Eli Oltra hoorn
Bas Duister trompet
Anton van Houten trombone
Juan Navarro trombone
Harm Vuijk tuba
Laura Sandee piano & synthesizer 
 
Het Muziek 
Ingrid Geerlings fluit 
Sergei Dovgaliouk hoorn 
Arthur Kerklaan trompet 
Joe Puglia viool 
Floor Le Coultre viool 
Shannon Lee viool 
Liesbeth Steffens altviool 
Sebastiaan van Halsema cello 
Pauline Post piano & synthesizer 
  
HIIIT 
Joey Marijs slagwerk 
Marianna Soroka slagwerk 
Gonçalo Martins slagwerk 
Frank Wienk slagwerk 
Agata Kruszewska slagwerk* 
Kalina Vladovska slagwerk 
 
* alleen The Desert Music 
 
New European Ensemble 
Felicia van den End fluit 
Liz Chell hoorn 
Ryan Linham trompet 
Ryoko Imai slagwerk 
Rada Ovcharova viool 
Mihkel Kerem viool 
Emlyn Stam altviool 
Willem Stam cello 
Mathew Midgley contrabas 
Hanna Shybayeva piano 

Koninklijk Conservatorium Den Haag 
Inta Paula Brinke fluit 
Miguel Herrera hoorn 
Judith van Eck trompet 
Pablo Garcia Perez trombone 
Joran van Pijkeren slagwerk 
Dylan Hato slagwerk 
Pei-Cheng Chu viool 
Rozemarijn Slikkerveer altviool 
Blake Logan cello 
Lara Šac piano & synthesizer
 
Nederlands Kamerkoor
sopraan 
Bobbie Blommesteijn*** 
Mónica Monteiro* *** 
Bethany Shepherd 
Elise van Es** 
alt 
Melina Meschat*** 
Eline Welle*** 
Åsa Olsson 
tenor 
Emilio Aguilar*** 
William Knight* *** 
Jelle Leistra** 
bas 
Kess Jan de Koning*** 
Jasper Schweppe* *** 
Jan Jeroen Bredewold** 

* alleen in Amsterdam en Den Haag
** alleen in Middelburg en Nijmegen
*** uitvoering Lumen II in Amsterdam

Béni Csillag repetitor
Ben Martin Weijand piano corepetitor

Uitvoering Lumen II
Rada Ovcharova viool 
Sebastiaan van Halsema cello 
Laura Sandee piano 
Agata Kruszewska marimba
koor
Haags Toonkunstkoor o.l.v. Patrick van der Linden

Dit project kwam tot stand op uitnodiging van Amare.

hiiit.nl 
hetmuziek.nl
ensembleklang.com
neue.nl
nederlandskamerkoor.nl

Meer in Amare