Programma

Frederic Rzewski The People United will never be Defeated

Programmatoelichting

Het land waarin ik geboren ben heeft vele namen gehad: de Wit-Russische Socialistische Sovjetrepubliek, Byelorussia (“Wit-Rusland”), de Republiek Belarus, en tegenwoordig simpelweg Belarus. Het land wordt geleid door een president die vaak 'de laatste dictator van Europa' wordt genoemd en sinds 1994 aan de macht is. Jarenlang werden politieke tegenstanders in Belarus geconfronteerd met verdwijningen, arrestaties en geweld. Veel Belarussen protesteren al jaren tegen oneerlijke verkiezingen en tegen het geweld dat tegen de eigen bevolking wordt gebruikt.

In de zomer van 2020 bereikten deze protesten een ongekende omvang. Duizenden mensen gingen de straat op om vreedzaam eerlijke verkiezingen te eisen, ondanks het grote risico om gearresteerd te worden. Zij werden geconfronteerd met extreem geweld en massale arrestaties. Tot op de dag van vandaag zitten honderden politieke gevangenen nog steeds vast, vaak zonder eerlijk proces en soms zonder contact met familie of advocaten. Mensen worden nog steeds gearresteerd — niet alleen vanwege hun deelname aan de protesten, maar ook vanwege het volgen van 'verkeerde' media of het lezen van 'verkeerde' boeken.

Gedreven door de wens om niet machteloos toe te kijken, organiseren mijn collega’s en ik benefiet- en informatie-evenementen om aandacht te vragen voor de situatie in Belarus en voor de verhalen van politieke gevangenen. In West-Europa raken we helaas snel gewend aan dit soort nieuws, maar we mogen nooit wegkijken van wat er vlakbij ons gebeurt.

Als musicus communiceer ik vooral via muziek. Daarom voelde het vanzelfsprekend om deze cyclus van Frederic Rzewski uit te voeren. De enorme emotionele en stilistische rijkdom van dit werk maakt het mogelijk de gevoelens te uiten die de gebeurtenissen in Belarus bij mij hebben opgeroepen. De muziek verbindt complexiteit met directe emotie en spreekt daardoor zowel kenners als nieuwe luisteraars aan.

Muziek heeft altijd een belangrijke rol gespeeld in tijden van revolutie en oorlog. Tijdens de protesten in Belarus klonken liederen die symbool werden voor het verzet. Enkele daarvan heb ik verwerkt in de vrije cadens die de componist aan het einde van de cyclus toestaat.

Deze muziek draag ik op aan iedereen ter wereld die opkomt voor fundamentele rechten: mensen die zich verzetten tegen dictatuur, onrecht en machtsmisbruik.

Hanna Shybayeva

Frederic Rzewski (1938–2021): vrijheid, experiment en engagement
Frederic Rzewski was zonder twijfel een van de meest virtuoze pianisten onder de componisten van de twintigste eeuw. De beroemde muziekpublicist Nicolas Slonimsky beschreef hem als een pianist met een  'overweldigende techniek', die enorme klankmassa’s over het klavier kon laten rollen zonder het instrument te breken.

Na studies aan Harvard en Princeton verhuisde Rzewski in 1960 naar Europa. In Rome, destijds een centrum van muzikale vernieuwing, werkte hij samen met componisten als Luigi Nono en Cornelius Cardew en verwierf hij snel een reputatie als een indrukwekkende vertolker van nieuwe muziek. Componisten als Bruno Maderna en Karlheinz Stockhausen schreven graag voor hem, omdat technische grenzen voor Rzewski nauwelijks leken te bestaan.

In 1966 richtte hij samen met Alvin Curran en Richard Teitelbaum het ensemble Musica Electronica Viva (MEV) op, dat experimenteerde met live-elektronica, improvisatie en theatrale elementen. Deze combinatie van vrijheid, experiment en engagement werd ook kenmerkend voor Rzewski’s eigen composities.

Zijn muziek weerspiegelt de wens om hedendaagse muziek toegankelijker te maken en een breder publiek te bereiken. Hij gebruikte minimalistische technieken nog vóór de term 'minimal music' gangbaar werd, in werken als Coming Together, Attica en The People United Will Never Be Defeated!.

De piano bleef altijd centraal staan in zijn werk. Rzewski verkende het instrument op ongewone manieren: met gesproken tekst, percussieve effecten en theatrale gebaren. Tot op hoge leeftijd trad hij op als pianist en zette hij de traditie voort van de componist-uitvoerder, waarbij hij generaties musici inspireerde — onder wie ook Hanna Shybayeva.

The People United Will Never Be Defeated!
In 1975 schreef Frederic Rzewski wat zijn meest succesvolle werk zou blijken te zijn: The People United Will Never Be Defeated!, een pianowerk van ruim een uur waarin alle muziek lijkt samen te komen die de componist zich kon voorstellen en had geïnternaliseerd. Het is een grootse stilistische synthese; postmodernisme avant la lettre.

Het belangrijkste raamwerk van het stuk wordt gevormd door het lied ¡El pueblo unido jamás será vencido! van de Chileense componist Sergio Ortega. Het is een van de vele liederen die ontstonden binnen de coalitie Unidad Popular in Chili tussen 1969 en 1973, vóór de omverwerping van de regering van Salvador Allende. Rzewski componeerde de variaties in 1975 als eerbetoon aan de strijd van het Chileense volk tegen het nieuw ingestelde repressieve regime van Augusto Pinochet. Het werk bevat ook verwijzingen naar andere linkse strijdbewegingen uit dezelfde periode en de jaren ervoor, zoals citaten uit het Italiaanse traditionele socialistische lied Bandiera Rossa en het Solidarity Song van Bertolt Brecht en Hans Eisler.

De 36 variaties in The People United Will Never Be Defeated! zijn meestal kort en bouwen op naar krachtige climaxen. In groepen van zes volgen zij de 36 maten van de melodie van Ortega’s lied. Deze variaties ontvouwen zich van uitbundige romantiek tot puntillistische, post-Weberniaanse uitbarstingen, jazzachtige reflecties, pompeuze marsen, modale beschouwingen en steeds intensere verwijzingen naar het thema. Niet alleen komen allerlei stijlen en genres voorbij, ook de expressiviteit van de variaties varieert enorm: van angstig tot uitbundig, van introvert tot extravert, van melancholisch tot feestelijk. Van de pianist wordt niet alleen een virtuoze techniek gevraagd; hij of zij moet ook fluiten, de pianoklep sluiten en de resonanties van krachtige aanslagen op het klavier harmonisch laten meeklinken.

Net als in de Goldbergvariaties van Johann Sebastian Bach is de laatste variatie een directe herformulering van het oorspronkelijke thema, bedoeld om na de lange reis door alle voorgaande variaties met een nieuwe betekenis te worden gehoord. Na deze laatste terugkeer van het thema improviseerde Rzewski zelf altijd een lange, schitterende cadens.

The People United Will Never Be Defeated! drukt uit dat muziek voor Rzewski niet slechts uit noten, klanken en cijfers moest bestaan, maar ook verbonden moest zijn met de werkelijkheid: “De werkelijkheid is zowel rationeel als irrationeel. Het universum heeft een structuur met elementen die voorspelbaar zijn, maar er zijn ook dingen zonder structuur die niet te voorspellen zijn. Ik vind het interessant om werken te schrijven met een uitgewerkte structuur en tegelijk een in wezen chaotische beweging die nergens naartoe lijkt te gaan en tot onvoorspelbare, zelfs onsamenhangende resultaten kan leiden. Ik denk dat dit de muziek meer op het echte leven doet lijken.” Tegelijkertijd zei hij eens tegen een collega-pianist na een uitvoering van The People United: “Je speelt het laatste octaaf, sluit de partituur, je gaat weg — en het leven gaat verder.”
 
Frits Selie

Uitvoerende

Hanna Shybayeva: muziek als expressie van vrijheid
De in Belarus geboren, in Nederland gevestigde pianiste Hanna Shybayeva begon haar internationale carrière al op elfjarige leeftijd. Al vroeg werd zij door publiek en pers geprezen om haar meeslepende energie, sterke gevoel voor vorm en rijke klankpalet. Met haar brede muzikale belangstelling voelt zij zich evenzeer thuis in solorecitals als in kamermuziek en liedbegeleiding.

Shybayeva’s interesse in uiteenlopende muziekstijlen en kunstvormen leidde tot vele gedurfde en grensverleggende projecten. Zij treedt regelmatig op als soliste en als lid van het New European Ensemble, een in Nederland gevestigd ensemble dat geldt als een van de meest innovatieve en dynamische groepen op het gebied van nieuwe muziek. Haar repertoire is bijzonder veelzijdig en reikt van de barok tot hedendaagse muziek. Daarnaast ontwikkelt zij projecten waarin ook hedendaagse jazz, improvisatie en tango een rol spelen.

Shybayeva trad op bij talrijke internationale festivals, waaronder New Music Week Shanghai, het George Enescu Festival in Boekarest, het West Cork Chamber Music Festival, het International Chamber Music Festival Utrecht, Festival 20/21 in België, Forte Music Fest in Almaty, het Sound of Stockholm Festival, Festival Ticino Musica in Italië, Festival van Vlaanderen, het Barletta Piano Festival en La Grange aux Pianos in Frankrijk.

Als opnamekunstenaar is zij eveneens zeer actief. Haar vele cd-opnamen worden internationaal lovend ontvangen. Sinds 2019 werkt zij samen met Naxos Music Group, waarvoor zij onder meer alle pianoconcerten van Beethoven opnam in de kamermuziekbewerking van Vinzenz Lachner. In 2016 verscheen haar eerste lp, live opgenomen als ‘direct-to-2-track’ analoge vinyl bij de legendarische Bauer Studios in Ludwigsburg; zij was daarmee de eerste klassieke musicus in deze Studio Konzert Limited Edition-serie.

Haar meest recente cd bevat de monumentale pianocyclus The People United Will Never Be Defeated! van Frederic Rzewski, live opgenomen tijdens het Soundsofmusic Festival in Groningen in november 2023. Dit album werd genomineerd voor de International Classical Music Awards 2025 in de categorie Solo Instrument.

Naast haar concertpraktijk is Hanna Shybayeva een toegewijd docent. Zij is pianoprofessor aan het Conservatorium van Amsterdam.

Meer in Amare