Orgel en Orkest: Strijd en Dialoog

Orgel, strijkers en pauken: wie wint de strijd?

Dit programma brengt drie uitgesproken klankwerelden tegenover elkaar: orgel, strijkers en pauken. Aanvankelijk treden ze afzonderlijk naar voren. Gaandeweg komen ritme, beweging en virtuositeit steeds sterker op de voorgrond, tot de verschillende krachten in Poulencs Concerto pour orgue, cordes et timbales samenkomen.

Het programma opent met Johann Sebastian Bachs Fantasie en Fuga in g klein, BWV 542. De vrije, dramatische Fantasie en de veel strenger opgebouwde Fuga tonen twee gezichten van hetzelfde instrument, dat hier in zijn volle glorie klinkt.

Daarna verschuift de aandacht radicaal naar de pauken. Elliott Carters Saëta, afkomstig uit zijn Eight Pieces for Four Timpani, ontleent zijn naam aan een Andalusische zangtraditie met een improvisatorisch karakter. Die vrijheid vertaalt Carter naar een uiterst verfijnd spel met ritme en tempo, waarin de pauken zich als volwaardige solist presenteren.

Met Jorge Amado’s La danza de los fugitivos komt vervolgens de beweging centraal te staan. Het idee van de dans wordt na de pauze voortgezet in Anton Heillers Tanz-Toccata, waarin virtuositeit en een uitgesproken ritmisch karakter elkaar voortdurend aanjagen. Na Carters paukensolo lijkt zo ook het orgel door ritme en dans te worden meegesleept: het monumentale instrument wordt plots fysiek, beweeglijk en bijna percussief.

Al deze lijnen komen uiteindelijk samen in Francis Poulencs Concerto pour orgue, cordes et timbales en sol mineur. Hier staat het orgel niet langer alleen. Tegenover zijn massieve klank plaatst Poulenc de warmte van de strijkers. De verhoudingen veranderen voortdurend: soms domineert het orgel, dan nemen de strijkers het initiatief, terwijl de pauken de confrontatie kracht bijzetten of een nieuwe wending aankondigen. Tegelijkertijd grijpt Poulenc terug naar de wereld waarmee het programma begon: de dramatische opening van zijn concerto roept nadrukkelijk de orgelmuziek van Bach in herinnering.