Programma:

Antonio Vivaldi Dixit Dominus 
Antonio Vivaldi Domine ad adjuvendum me festina (instrumental)
Antonio Vivaldi Psalm 147 Lauda Jerusalem
Antonio Vivaldi Magnificat
Antonio Vivaldi Gloria per l’Ospedale

Programmatoelichting

Beroemd, vergeten en herontdekt
Omstreeks 1710-1720 was de naam van Antonio Vivaldi in de gedachten van bijna elke muziekliefhebber in Italië en de rest van Europa. Hij had zijn reputatie vooral te danken aan zijn virtuoze vioolspel en de meeslepende sonates en concerten die hij uitvoerde met het orkest van vrouwen en weesmeisjes dat hij dirigeerde in Venetië. Vanuit deze oude handelsstad verspreidde Vivaldi’s muziek zich als een olievlek over Europa en ontketende tot in Noord-Duitsland een enorme rage waarin ook componisten als Bach, Telemann en Händel werden meegezogen. Nauwelijks iemand wist echter dat Vivaldi ook kerkmuziek schreef. Dat bleef tot 1939 een van de best bewaarde geheimen uit de muziekhistorie. Toen dook de componist Alfredo Casella vanwege een Vivaldi-herdenkingsweek in de Nationale Bibliotheek in Turijn het manuscript van het Gloria van Vivaldi op. Sindsdien is dit werk het allerbekendste stuk kerkmuziek van Vivaldi gebleven.

Vele musici togen vanuit noordelijk Europa naar Venetië om les te nemen bij de roodharige vioolvirtuoos en voor veel geld manuscripten van zijn werk mee naar huis te nemen. Toen na eeuwen vergetelheid Vivaldi’s muziek in de jaren 1920 weer onder het stof vandaan kwam, werd duidelijk dat de geschiedenis der muziek er zonder hem anders zou hebben uitgezien. Telemann, Händel en Bach hebben het ambacht van het schrijven van sonates en concerten van hem geleerd en vervolgens werken voor de eeuwigheid nagelaten, zoals de Concerti grossi opus 12 van Händel en de Brandenburgse concerten van Bach. 

Cultureel pelgrimsoord
Het overgrote deel van zijn muziek schreef Vivaldi voor het Santo Ospedale della Pietà in Venetië, een van de vier kloosters waar honderden Venetiaanse weesjongens en -meisjes werden ondergebracht. De jongens werden opgeleid tot schoenmaker, wever of steenhouwer zodat ze later in hun eigen onderhoud konden voorzien. Maar de meisjes en de in de Pietà woonachtige vrouwen wijdden zich vrijwel volledig aan de muziek. De concerten en liturgievieringen van het Pietà vormden een grote culturele attractie die tot ver buiten Venetië bekend was. Daarbij waren ze een aanzienlijke bron van inkomsten voor het instituut. In bewaarde ooggetuigenverslagen klinkt verwondering door over de meisjes die zingen als engelen, prachtig viool spelen, maar ook grote instrumenten als fagot en contrabas de baas kunnen. Het orkest van het Pietà gold als een van de toporkesten van Europa op het gebied van techniek, orkestklank, virtuositeit en expressie. 

Een vesperdienst voor Maria
De zes hier uitgevoerde muziekwerken van Vivaldi zijn voorbeelden van kerkmuziek die tegenwoordig meer in de concertzaal te horen zijn dan in de kerk. Oorspronkelijk hadden ze natuurlijk hun plek in religieuze diensten, in missen en andere plechtige of feestelijke vieringen in de kapel van de Pietà, de San Marco of andere kerken in Venetië. Het was de tijd van het rijke Roomse leven. Pausen, kardinalen en bisschoppen in Italië en elders in Europa hadden er enorme bedragen voor over om de macht en rijkdom van de kerk ook op muziekgebied te etaleren en staken kapitalen in alle openbare schoonheid. 

Te midden van een voor ons ongekende culturele weelde componeerde Antonio Vivaldi psalmzettingen voor het weeshuis, repeteerde die met het koor en orkest en leidde de druk bezochte uitvoeringen. De zes werken van dit concert zijn bedoeld als een soort muzikale vesperdienst ter ere van Maria, afgezien van het Gloria dat voor een andere gelegenheid was bedoeld. 

Dixit Dominus
Dixit Dominus is een uitgebreide toonzetting van een half uur van psalm 110 ‘De heer sprak tot mijn heer’ in tien delen voor vijf solisten, dubbel koor en een dubbel orkest met strijkers, twee hobo’s, twee trompetten met pauken, orgel en basso continuo. Deze psalm wordt meestal gezongen als opening van een vesperdienst, een religieuze dienst in de middag. Vivaldi-kenner Michael Talbot vermoedt dat dit werk niet voor de Pietà bestemd was maar voor het Feest van de Heilige Laurentius de Martelaar op 10 augustus in de kerk San Lorenzo in Damaso, waarvan de beschermheer niemand minder was dan Vivaldi’s mecenas uit Rome, kardinaal Pietro Ottoboni. Talbot stelt dat het stuk voor mannenstemmen werd geschreven en niet voor het vrouwenkoor van de Pietà, waarvoor de baspartijen ondoenlijk zouden zijn geweest. 

Ook Domine ad adiuvandum me festina RV 593 hoort thuis aan het begin van de vesperdienst. Het is een oproep aan God tot bescherming uit psalm 70, ‘Heer, haast u om mij te hulp te komen’, hier uitgewerkt tot een toonzetting van een minuut of zes voor twee vierstemmige koren, strijkers, twee hobo’s en basso continuo. Credidi propter RV 605 is een toonzetting van een minuut of zeven van psalm 115 (116) vers 10 ‘Ik geloofde en daarom sprak ik’ en meestal de vijfde en laatste psalm die tijdens een vesper gezongen wordt. Opvallend is de ‘antieke stijl’ waarin het stuk is gecomponeerd, een meerstemmigheid waarin de stemmen elkaar volgen en imiteren. Lauda Jerusalem in e RV 609 is een laat van Vivaldi voor het Ospedale della Pietà in 1739. De toonzetting van een minuut of zeven van psalm 147 bestaat uit één doorgecomponeerd geheel voor dubbelkoor en -orkest.

Aan het eind van een vesper wordt traditioneel een Magnificat gezongen, de lofzang van Maria, hier Vivaldi’s Magnificat in g RV610 voor twee sopranen, een alt, een tenor, vierstemmig koor, strijkers, twee hobo’s en basso continuo, duidelijk bedoeld voor het vrouwenkoor en -orkest van de Pietà.

Gloria: strijdvaardigheid en vrede
Sinds in de jaren 1950 ook de andere circa vijftig vergeten partituren met Vivaldi’s kerkmuziek weer langzaam tot leven zijn gekomen, is zijn Gloria RV589 het bekendst gebleven. Het dateert vermoedelijk van 1716 en is een uitgebreide zetting in twaalf delen voor drie solisten, koor en orkest met trompetten en hobo’s. Koren en aria’s wisselen elkaar af en het eerste deel wordt, met andere tekst, aan het eind herhaald. Vivaldikenner Michael Talbot vermoedt dat het Gloria een sterke politieke lading heeft en was bestemd voor de viering van de overwinning van de Venetianen in de oorlog tegen de Turken in 1716. Het zou een soort tegenhanger zijn van het oratorium Juditha triumphans dat Vivaldi voor dezelfde gelegenheid componeerde. Vermoedelijk is het Gloria uitgevoerd in een weelderige, met veel muziek opgeluisterde mis, mogelijk in de San Marco. De twaalf delen zijn afwisselend massieve koren en intieme vocale soli. Aan de inzet van strijdvaardige trompetten kan men, net als in Juditha Triumphans, de associaties met de oorlog aflezen, maar aan het smekende en chromatische karakter van deel twee ook het verlangen naar vrede: ‘Et in terra pax hominibus bonae voluntatis’ (En vrede op aarde aan de mensen van goede wil.) 

Door Clemens Romijn

Uitvoerenden

Le Concert Spirituel & Hervé Niquet
Le Concert Spirituel, opgericht in 1987 door Hervé Niquet, ontleent zijn naam aan de eerste Franse concertserie uit de achttiende eeuw en geldt vandaag als een van de toonaangevende Franse ensembles op de internationale podia. Het ensemble verwierf grote faam met zijn interpretaties van Franse sacrale muziek en met de herontdekking van vergeten opera’s en vocale meesterwerken uit de barok en vroege klassieke periode. Talrijke bekroonde opnames en scenische producties markeren deze pioniersrol.

Le Concert Spirituel treedt op in vooraanstaande concertzalen en operahuizen in Frankrijk en ver daarbuiten, van Parijs en Versailles tot Londen, Tokio en Seoel. Met originele, vaak grootschalige projecten laat het ensemble een breed publiek ervaren hoe verrassend en levendig het barokrepertoire kan zijn. Internationale tournees en optredens tijdens prestigieuze evenementen dragen bij aan de wereldwijde uitstraling van de Franse muziekcultuur.

Oprichter en artistiek leider Hervé Niquet is een veelzijdig musicus: dirigent, klavecinist, organist, pianist, zanger en componist. Hij geldt als een gezaghebbend specialist van het Franse repertoire, van de barok tot aan Claude Debussy. Vanuit de overtuiging dat er één doorlopende Franse muziektraditie bestaat, dirigeert hij ook grote internationale orkesten in negentiende- en vroegtwintigste-eeuws repertoire en speelde hij een actieve rol bij de oprichting van het Palazzetto Bru Zane – Centre de musique romantique française.

Naast zijn uitvoerende carrière hecht Hervé Niquet groot belang aan overdracht en educatie. Hij is betrokken bij academies, masterclasses en jonge orkesten, en werd in 2022 benoemd tot artistiek directeur van het Festival de Saintes. Met dezelfde energie en nieuwsgierigheid kijkt hij vooruit naar nieuwe projecten en naar het 40-jarig jubileum van Le Concert Spirituel in 2027.

Meer in Amare